چهل پرسش و چهل پاسخ


 

 

در باره یهودیان، مسلمانان و مسیحیان 

  23 آیا یهودیان و مسلمانان همواره با هم دشمنی داشته اند؟

خیر. شباهتهای بسیاری میان اسلام و دین یهود به عنوان دو دین توحیدی وجود دارد. یهودی و مسلمان هر دو به خدای واحد معتقدند و هرگونه شرک را نفی می کنند. اسلام و دین یهود هر دو دارای قوانین مقدس شرع و موازین فقهی هستند. در امر حلال و حرام ماکولات و در ضوابط مربوط به معاشرت زن و مرد، شباهت های بسیاری میان اسلام و آیین یهود وجود دارد.  از این گذشته، یهودی و مسلمان معتقد هر دو تاکید دارند که کتاب مقدس و متون مذهبی شان به همان زبان اصلی (عربی برای مسلمانان و عبری برای یهودیان) مطالعه و آموزش داده شود.

مسلمانان همواره یهودیان و مسیحیان را "اهل کتاب" دانسته و به عنوان پیروان ادیان توحیدی به رسمیت شناخته اند. در دارالاسلام - سرزمینهای تحت حاکمیت مسلمانان - یهودیان و مسیحیان همواره از حقوق بیشتری نسبت به "کفار" برخوردار بوده اند. طی قرن های متمادی، یهودیان و مسیحیان در سرزمین مسلمانان "اهل ذمه" و معاهد خوانده می شدند و در ازای پرداخت جزیه به آنان حقوق محدودی تعلق می گرفت و زندگی شان در امان بود، اما به عنوان مثال حق شهادت در دادگاه را نداشتند. بطور کلی می توان گفت که طی 14 قرن یهودیان به صورت اقلیت در بسیاری از کشورها و تحت نظام های گوناگون در جهان اسلام غالبا در صلح و امنیت زندگی کردند، ولو این که با تبعیض و فشارهای مختلفی نیز مواجه بوده اند. طبیعی است که وضعیت اقلیت یهودی در کشورهای مسلمان به سیاستها و ماهیت نظام حاکم بستگی داشت. به عنوان مثال یهودیان طی قرنها در امپراطوری عثمانی از امنیت و آرامش خوبی برخوردار بودند، در حالی که طی همان دوران در ایران خاندان صفوی فشار زیادی روی اقلیتهای مذهبی از جمله یهودیان می آوردند. تعصب مذهبی پادشاهان صفوی به سرکوبی و آزار نه تنها یهودیان بلکه زرتشتیان و ارامنه نیز انجامید و پیروان این ادیان وادار به تغییر مذهب می شدند.

 

  24 آیا در گذشته زندگی یهودیان در کشورهای اسلامی بهتر از کشورهای مسیحی بود؟

به سختی می توان چهارده قرن سابقه اسلام را با بیست قرن سابقه مسیحیت مقایسه کرد، اما بطور کلی این واقعیت دارد که هرچند یهودیان در کشورهای اسلامی با تبعیض مواجه بودند، اما به ندرت آماج سرکوبی و آزار شدید یا کشتارهایی که در اروپا از یهودیان قربانی می گرفت، قرار می گرفتند.

در اروپای مسیحی، کلیسا طی قرن ها به شدت می کوشید که یهودیان را به تغییر دین خود وادارد، اما چنین تلاشی در کشورهای اسلامی به ندرت روی می داد. در آن دوران علمای مسیحیت و مقامات کلیسا فعالانه به افسانه های یهودستیزانه و ایجاد تصویر خبیثی از یهودیان در اذهان عوام دامن می زدند، اما در همان اعصار چنین رویکردی در میان روحانیون مسلمان و اندیشمندان اسلامی رایج نبود. بر خلاف ادبیات قرون وسطای مسیحیان که به "لولو خرخره های یهودی" پر و بال می داد، ادبیات آن زمان مسلمانان عاری از چنین سیاه نمایی از یهودیان بود. جالب اینجا است که سیاه نمایی یهودیان در ابعاد وسیع برای اولین بار همزمان با گسترش استعمار اروپایی در کشورهای اسلامی رواج یافت و تقریبا همه افسانه ها و اساطیر یهودستیزانه ای که امروز در میان مسلمانان و اعراب رواج یافته ریشه در جهان مسیحیت و غرب دارد.

 

  25 آیا در تاریخ نمونه های موفقی از همزیستی مسلمانان و یهودیان وجود دارد؟

بله، چرا که طی قرنهای متمادی اکثر یهودیان جهان در کشورهای مسلمان زندگی می کردند و هر چند که "اهل ذمه" محسوب شده و لذا حقوق محدودی داشتند، اما به نسبت وضعیت یهودیان در اروپا، کمتر قربانی اذیت و آزار قرار می گرفتند و در دورانهایی نیز از آرامش و حتی شکوفایی و بهروزی برخوردار بودند. به عنوان مثال طی قرن های دهم و یازدهم میلادی در بخش تحت حاکمیت مسلمانان در اسپانیای آن روزگار که اندلس نامیده می شد هنر و علوم و تمدن یهودیان، مسیحیان و مسلمانان شانه به شانه یکدیگر شکوفا گردید.  هنرمندان یهودی و مسلمان بناهای زیبایی را که به دستور سلاطین مسلمان ساخته می شد تزیین می کردند و خطاطان نسخه های نفیسی از قرآن و تورات بر جای گذاشتند. مترجمان یهودی آثار بزرگ فلاسفه یونان را که اندیشمندان مسلمان به عربی نگاشته و تفسیر کرده بودند را به لاتین ترجمه کردند و برای نخستین بار متفکران اروپایی را با این اندوخته بزرگ علم آشنا نمودند، تحولی عظیم در عرصه پیشرفت دانش که زمینه ساز رنسانس در اروپا گردید.  تمدن یهودیان در دوران خلافت پنجاه ساله عبدالرحمان سوم در کوردوبا (قرطبه) پیشرفت قابل توجهی کرد، اما این دوران با اشغال اندلس توسط بربرهای شمال آفریقا خاتمه یافت. اشغالگران مسلمانان به شدت متعصبی بودند که نام الموحدون را برای خود برگزیدند. الموحدون نه تنها آثار تمدن شکوفای اندلس از قبیل کتابخانه ها و کاخها را ویران کردند، بلکه به آزار و کشتار مسلمانان آزاداندیش و مسیحیان و یهودیان پرداختند. مسیحیان و یهودیان که می بایست میان مرگ یا تغییر دین شان یکی را برمی گزیدند، اندلس را ترک کردند. برخی مانند خانواده ابن میمون، فیلسوف بزرگ یهودی، به سمت شرق رفتند و در سرزمینهای تحت حاکمیت مسلمانان غیرمتعصب سکنی گزیدند. برخی دیگر به سمت شمال کوچ کردند و در پادشاهی های رو به گسترش مسیحیان ماوا گرفتند.

در سال 1942 پادشاه کاتولیک اسپانیا دستور داد که همه یهودیان از خاک کشورش اخراج شوند، اما سلطان بایزید دوم به والی های ایالت های عثمانی حکم کرد که "مانع ورود یهودیان به سرزمینهای عثمانی نشوند، برای آنها مشکلی ایجاد نکنند، و آنان را با آغوش باز بپذیرند." مورخ مشهور آمریکایی برنارد لوییس می نویسد: "عثمانی ها نه فقط به یهودیان اجازه دادند در کشورشان رحل اقامت بیافکنند، بلکه آنها را تشویق و یاری و گاه حتی وادار به این کار می کردند". یهودیان اخراج شده از اسپانیا که از تخصص ها و دانش بالایی برخوردار بودند،  خدمت شایان توجهی به پیشرفت علوم و مدیریت و تسلیحات در امپراطوری عثمانی کردند. نخستین چاپخانه در جهان اسلام توسط یک یهودی در سال 1493 در استانبول بنا نهاده شد.

 

  26 تعالیم اسلام در مورد یهودیان چیست؟

در اسلام یهودیان و مسیحیان از جایگاه منحصر به فردی نسبت به پیروان سایر ادیان برخوردارند. مسلمانان معتقدند که خداوند ابراهیم و موسی و عیسی را به پیامبری برگزید تا از طریق آنان انسان ها را به توحید دعوت کند.  نام مریم مادر حضرت عیسی در قرآن بیشتر از انجیل ذکر شده است. یهودیان نوادگان حضرت ابراهیم و همسرش سارا هستند در حالی که مسلمانان (به طور خاص اعراب) خود را از نوادگان حضرت ابراهیم و هاجر می دانند. هاجر کنیز همسر ابراهیم بود که اولین پسر ابراهیم یعنی اسماعیل را به دنیا آورد.

مسلمانان معتقدند ابراهیم کعبه را به کمک اسماعیل بنا نهاد. به اعتقاد مسلمانان پیام وحی که بر موسی و عیسی نازل شد بعدها از سوی پیروانشان تحریف گشت، اما آنان قرآن را که از سوی پروردگار به حضرت محمد وحی شد، کلام یگانه، ابدی و تحریف نشده خداوند می دانند. در آیات قرآن اشارات متعددی به تورات، انجیل و پیامبران بنی اسراییل وجود دارد. قرآن همچنین به درگیری هایی که حضرت محمد با قبایل یهودی آن زمان در مدینه داشت اشاراتی دارد. سپاه مسلمانان دو قبیله یهودی را در سالهای 624 و 625 میلادی از مدینه اخراج کردند. دو سال بعد نزاع دیگری میان مسلمانان و آخرین قبیله یهودی باقیمانده در مدینه در گرفت که در آن همه مردان یهودی کشته و زنان و کودکان به بردگی گرفته شدند.  نزاع ارتش اسلام در زمان حضرت محمد با قبایل یهودی از ارکان مهم قرآن نمی باشد اما آیاتی که به این درگیری ها اشاره می کند در سال های اخیر به کرات مورد استفاده افراطیون مسلمان قرار گرفته است که هدفشان از این کار برانگیختن احساسات ضد یهودی در میان مسلمانان و تشویق آنان به توسل به قهر علیه یهودیان است. اما این تندرویان به راحتی چشم خود را بر آیات مثبتی که در قرآن در مورد یهودیان وجود دارد و همچنین رفتار متین پیامبر اسلام با یهودیان که در سنت حضرت محمد ثبت شده، می بندند، از جمله آیه 47 سوره بقره: یَا بَنِی اِسْرَائِیلَ اذْکُرُواْ نِعْمَتِیَ الَّتِی اَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَاَنِّی فَضَّلْتُکُمْ عَلَی الْعَالَمِینَ (اى بنى اسراییل، نعمت هاى مرا كه به شما عطا كردم و اينكه شما را بر جهانيان برترى دادم ، ياد كنيد)

 

  27 آیا اسلام علیه یهودیان است؟

خیر، چرا که قرآن یهودیان را به عنوان "اهل کتاب" به رسمیت می شناسد. به همین دلیل مسلمانان در میان ما از مشاهده حجم عظیمی از تبلیغات و اباطیل یهودستیزانه ای که این روزها در جهان اسلام رواج دارد به شدت مثاثر می باشند.  نباید از یاد برد که  در جهان اسلام مذاهب و نحله های گوناگونی وجود دارد و همچنین باید به یاد داشت که طی 14 قرن تاریخ اسلام، اقلیتهای یهودی در میان مسلمانان در مجموع وضعیت بهتری نسبت به جهان مسیحیت داشتند. به عنوان مثال در دوران امپراطوری عثمانی که طی مدت طولانی بردباری و تحمل مذهبی بالایی در جامعه حاکم بود، یهودیان به ندرت مورد اذیت و آزار واقع می شدند. همین وضعیت در اندلس در اسپانیای قرون وسطی وجود داشت.

هرچند یهودستیزی که امروز در جهان اسلام به چشم می خورد در اساس یک پدیده وارداتی از غرب است، اما نباید شدت و شرارت آن را دست کم گرفت. بسیاری از سیاه نمایی های رایج علیه یهودیان در کشورهای مسلمان ریشه در تصاویر خبیث و شیطانی دارد که مسیحیان اروپا در قرون وسطی خلق می کردند و یهودی را فردی توطئه گر و بدجنس نشان می دادند که تشنه خون مسیحیان است. در عین حال صحبت از یهودستیزی اسلامی یا یهودستیزی مسیحی نیز درست نیست، چرا که این اسلام یا مسیحیت نیست که با یهودیان یا دین یهود عناد دارند، بلکه صحبت از افراطیونی است که احساسات مذهبی توده ها را برای پیشبرد اهداف سیاسی خود به بازی می گیرند.

به اعتقاد روشنفکران مسلمان در میان ما، رهبران و اندیشمندان در سراسر جهان اسلام و  از جمله در ایران این مسئولیت اخلاقی را به عهده دارند که یهودستیزی به نام اسلام و به نام ایران و ایرانی را محکوم و طرد کنند، همچنان که بسیاری اندیشمندان و روشنفکران یهودی در غرب همواره در میان نخستین کسانی بوده اند که از تبعیض و پیش داوری های کور علیه مسلمانان انتقاد کرده اند. یهودستیزی، همچون عناد با مسلمانان، بیش از آن که قربانیانش را بیازارد باعث رسوایی و ننگ مبلغانش است.

 

  28 هولوکاست بخشی از تاریخ اروپا است، پس چه ربطی به ما مسلمانان دارد؟

هولوکاست به عنوان کشتار میلیونها یهودی به دست نازی ها نه بخشی از تاریخ اروپا که فصلی از تاریخ بشر است، چرا که مصیبت های بزرگ در تاریخ مرزهای جغرافیایی را در می نوردند و به درد مشترک همه انسان ها تبدیل می شوند. این همان ندای عمیق وجدان انسانی است که سعدی شیرازی هفتصد سال پیش آن را در شعر معروفش که امروز بر سر در سازمان ملل متحد نقش بسته است، جاویدان نمود:

بنی آدم اعضای یکدیگرند       که در آفرینش ز یک گوهرند

چو عضوی به درد آورد روزگار        دگر عضوها را نماند قرار

تو کز محنت دیگران بی غمی           چه شاید که نامت نهند آدمی

یکی از معماهای دردآور هولوکاست این است که چگونه در یک جامعه به ظاهر پیشرفته میلیون ها انسان به نحوی سازمان یافته و سبعانه قتل عام شدند. اگر قرار است بشریت از هولوکاست درسی بگیرد می بایست نیروی پلیدی که دمکراسی را در آلمان از بین برد، امیدهای نسل جوان آن کشور را پرپر کرد و جهان را به کام جنگی خانمان سوز کشاند بشناسیم و دریابیم که چنین نیروهای شروری همچنان جوامع امروزی را به صور مختلف تهدید می کنند.